Koolmees ruikt aangevreten bomen

Press/Media: Expert CommentPopular

Description

Als reactie op vraat produceren bomen signaalstoffen die koolmezen lokken. Zo spoort de vogel sneller zijn prooi op en is de boom verlost van belagers.

Koolmezen ruiken welke bomen worden aangevreten door rupsen en kunnen zo effectief hun prooien opsporen. Een vergelijkbaar systeem was al bekend voor insecten, maar voor het eerst is nu ook de werking van het mechanisme bij vogels opgehelderd. Dat schrijven onderzoekers uit Wageningen en Nijmegen in het novembernummer van Ecology Letters.

‘We wisten al wel dat vogels onderscheid kunnen maken tussen bomen met en zonder rupsen, maar onduidelijk was welke rol geur hierin speelt’, zegt laatste auteur Marcel Visser van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW). ‘Om dat te onderzoeken hebben we een nieuw soort volière gebouwd, in de vorm van een Griekse Y. In elke van de armen hebben we een boom gezet, met en zonder rupsen van de kleine wintervlinder. Onderin de volière lieten we een vogel los en op videobeelden konden we terugzien waar de koolmees als eerste heenging.’

Daaruit bleek dat koolmezen een sterke voorkeur hebben voor appelbomen met rupsen. Of dat ligt aan de aanwezigheid van de rupsen zelf of wellicht aan vraatsporen, was daarmee echter nog niet duidelijk. Om dat te onderzoeken varieerden de onderzoekers de behandeling van de bomen. ‘Bijvoorbeeld zonder rupsen, maar met de aangevreten bladeren er nog aan’, zegt Visser. ‘Zelfs als zowel de rupsen als de aangevreten bladeren eraf waren gehaald, hadden de koolmezen nog een voorkeur voor de aangetaste bomen. Blijkbaar scheidt de boom zelf een signaalstof uit.’

Dat geur daarbij belangrijker is dan visuele signalen, bleek uit vervolgexperimenten van de onderzoekers. In de volière konden de vogels de aangetaste boom wel zien, maar niet ruiken, of andersom. Daaruit bleek dat geur van doorslaggevend belang is. Bladeren van aangetaste bomen hadden wel een afwijkende reflectie ten opzichte van ongeschonden bomen, maar dat visuele signaal kunnen de koolmezen lang niet zo goed gebruiken als de geur, zegt Visser. ‘Traditioneel is het idee dat geur niet zo belangrijk is voor vogels, maar er zijn steeds meer aanwijzingen dat geur wel van groot belang is.’

Opmerkelijk is dat op boomniveau signaalstoffen worden geproduceerd, en niet op het niveau van rupsen of aangevreten blaadjes. Dat zou geen accuraat signaal zijn, zegt Visser, de bladeren blijven immers langer zitten dan de rupsen. ‘En de rupsen zijn maar klein en hebben er zelf belang bij juist niet opgemerkt te worden.’ Dankzij de signaalstof van de boom, weten de koolmezen de rupsen toch op te sporen.

Het systeem is een win-winsituatie voor de boom en voor de vogel, zegt Visser. ‘Alleen de rups is het haasje.’ De boom ziet het aantal belagers afnemen en heeft daardoor meer mogelijkheden tot groei en een lage mortaliteit. De koolmezen kunnen dankzij de signaalstoffen sneller de rupsen opsporen, waardoor ook de koolmezenfitness stijgt. De bevindingen bieden volgens Visser ook mogelijkheden voor plaagbestrijding, door in te zetten op de chemische kant in plaats van de visuele.

Vogelonderzoeker Christiaan Both van de Rijkuniversiteit Groningen, niet bij de studie betrokken, vindt het interessant dat de publicatie bevestigt dat geur ook voor vogels van belang is. ‘Dit plantenafweersysteem is bekend van studies naar sluipwespen, maar voor vogels is dit nieuw. Er is een continue wapenwedloop tussen planten en herbivoren, waarbij planten met signaalstoffen de vijanden van hun vijanden om hulp kunnen roepen. Dat ze hebben kunnen aantonen dat geur daarin voor koolmezen zo’n belangrijke rol speelt, vind ik spectaculair.’

Period26-Oct-2013

Media coverage

1

Media coverage