Vergeten vaders: Aandacht voor jongvolwassen vaders in detentie

Met het project ‘Vergeten vaders: Aandacht voor jongvolwassen vaders in detentie’ is onderzoek gedaan naar de samenhang tussen jongvolwassenheid, vaderschap en detentie, en zijn samen met de doelgroep producten ontwikkeld die ondersteunend kunnen zijn voor jongvolwassen vaders in detentie en hun gezinsleden. De verslaglegging geeft inzichten in de unieke kenmerken en uitdagingen van jongvolwassen vaders in detentie. De volgende onderdelen komen aan bod in deze rapportage: 1) een inventarisatie van de kennis van over jongvolwassen vaders in detentie in de wetenschappelijke literatuur, 2) het opbouwen van een eerste kennisbasis over Nederlandse jongvolwassen vaders in detentie op basis van gegevens uit de databestanden van de penitentiaire inrichting Veenhuizen, eigen verzamelde survey data en bestaande gegevens uit het Prison Project, 3) verkennen van ervaringen en behoeften van jongvolwassen vaders in detentie op basis van interviews, en 4) het ontwikkelen van producten om jongvolwassen vaders te ondersteunen om zo goed mogelijk invulling te geven aan vaderschap tijdens detentie. Het project laat zien dat de doelgroep van jongvolwassen vaders in detentie een aantal unieke kenmerken heeft. Uit het literatuuronderzoek blijkt 1) dat er een grote variatie is in hoe jonge vaders in detentie omgaan met hun vaderschapsrol, variërend van zeer gemotiveerd om betrokken te zijn tot ambivalent, 2) dat jonge vaders in detentie relatief vaak onverwacht vader zijn geworden en hier niet klaar voor waren, 3) dat er beperkt bewijs is aangaande de effectiviteit van ouderschapsinterventies voor jonge vaders, en 4) dat op jonge leeftijd vader worden samenhangt met een hoger risicoprofiel. Op basis van eigen verzamelde gegevens in de penitentiaire inrichting in Veenhuizen blijkt verder dat jongvolwassen vaders een relatief kleine doelgroep in detentie vormen, omdat vaders in detentie gemiddeld aanzienlijk ouder waren dan mannen in detentie zonder kinderen. Verder valt op dat jongvolwassen vaders vaak jongere kinderen hadden, en dat deze kinderen vaker niet op de hoogte waren van de detentie van hun vader. Jongvolwassen vaders verschilden niet van oudere vaders in termen van de hoeveelheid contact met hun kinderen tijdens detentie. Verder is een opmerkelijk resultaat dat bijna één derde van alle vaders in detentie 20 jaar oud of jonger was ten tijde van de geboorte van hun eerste kind. Deze tienervaders hadden aanzienlijk vaker geen ouderlijk gezag over hun kinderen dan vaders die op latere leeftijd hun eerste kind kregen. Uit de analyses met data van het Prison Project blijkt verder dat jongere vaders in detentie in algemene zin een hoger risicoprofiel hadden in termen van problematisch gedrag voor en tijdens detentie dan oudere vaders, maar minder psychische problemen ervaarden en een hogere mate van vertrouwen in de relatie met hun partner rapporteerden. De behoeften van (jongvolwassen) vaders in detentie zijn onder te brengen in drie overkoepelende thema’s: 1) het faciliteren van betrokkenheid bij het alledaagse gezinsleven, 2) behoefte aan ondersteuning van anderen, en 3) een geleidelijke overgang van binnen naar buiten. Hierbij verschilden jongvolwassen vaders niet van oudere vaders in detentie. Ervaringen die specifiek kenmerkend waren voor jongvolwassen vaders hadden veelal te maken met de jongere leeftijd van hun kinderen. Kenmerkend daarbij was dat jongvolwassen vaders in detentie vaker bezig waren met het creëren van de vader-kindrelatie, terwijl oudere vaders vaker bezig waren met het onderhouden van de vader-kindrelatie. Op basis van de ervaringen en behoeften van jongvolwassen vaders in detentie zijn vier ondersteunende producten ontwikkeld: 1) een boekje met vaderschapstips voor tijdens het (beeld)bellen, 2) een memory spel om betekenisvolle interacties te stimuleren, 3) een gezinsgericht werkboek dat het terugkeerproces van vader binnen het gezin bespreekbaar maakt, en 4) een stappenplan om een laagdrempelige inloopruimte voor vaders in detentie op te zetten. De ontwikkelde producten kunnen vaders ondersteunen in het zo goed mogelijk invullen van hun vaderschapsrol tijdens detentie. Om de producten door te ontwikkelen en te implementeren is echter een vervolgtraject nodig. Op basis van het project formuleren we zes aanbevelingen: 1) blijf luisteren naar de wensen en behoeften van (jongvolwassen) vaders in detentie, 2) luister naar de wensen en behoeften van de gezinsleden, 3) let op de unieke kenmerken van vaders en hun gezinsleden, 4) blijf onderzoek doen, 5) besteed aandacht aan de doorontwikkeling van ondersteunende producten, en 6) blijf aandacht vragen voor thematiek rondom ouderschap en detentie om systeemwijzigingen te bewerkstelligen. Op basis hiervan kunnen stappen worden gezet om toe te werken naar een gevangeniswezen waarin nadrukkelijk aandacht is voor de wensen en belangen van vaders in detentie en van hun gezinsleden. Dit kan bijdragen aan het verminderen van de onbedoelde schade die de detentie van een vader kan aanrichten bij gezinnen.